П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драматическай театрыгар бииргэ үлэлээбит истиҥ табаарыстарым X. Т. Максимов, И. И. Попов 1942 сыл бүтүүтүгэр иккис государственнай колхознай театрга Ньурбаҕа үлэлии барбыттара. Оччотооҕуга самолет сырыыта суоҕа. Атынан, табанан айаннаан, төһө хонон, төһө тоҥон-хатан Ньурбаҕа тиийбиттэрин ким билиэ баарай… Ол тиийэн бараннар, аны уолаттарым суругунан тибэн олорботтор дуо: «Манна үлэлии кэл, Ньурба оннук үчүгэй, маннык үчүгэй, бииргэ сылдьыахпыт, бииргэ үлэлиэхпит».
Мин ол суруктары ааҕа-ааҕа Ньурба хайдах буолуохтааҕын өйбөр оҥорон көрөбүн, харахпар ойуулуубун. Оччоҕо Ньурба остуол ньуурун курдук көбүс-көнө, чээл күөх хонуулаах, бардар бараммат иирэ талахтардаах, үөт мастардаах, күөрэгэй ыллаабыт, кэҕэ эппит, чараастык чапчылыйбыт, минньигэстик мичилийбит үчүгэйкээн кыргыттардаах олоҥхо дойдута буолан мин харахпар көстөрө. Утуйаары, уум кэлбэккэ, суорҕаммын бүрүнэ сыттахпына, итинник эҥин араас хартыыналар элэҥнээн ааһарга дылылара. Дьэ итинник, били номоххо этиллэр курдук кэрэ дойду алааһыттан арахпатах киһини, миигин, тардыстар баҕа санаабын сүрдээҕин диэн көҕүппүтэ, күүрпүтэ. Оннук дойдуну көрбүт киһи диэн санаа миигиттэн арахпат буолбута.
Итинник хайыта таттара сырыттахпына, 1943 сыл сайыныгар Ньурба театрын режиссера К. Г. Гоголев ыалдьыбыт, артистара армияҕа барбыттар үһү, онон режиссер да, артист да наада буолбут диэн сурах Якутскайга кэллэ. Мин өссө 1935 сыллаахтан сценаҕа оонньуурун көрөн умсугуйбут, кэлин ыкса билсиспит, бодоруспут, адьас аҕа туттубут, бар дьонугар «Күкүр Уус» диэн аатынан киэҥник биллибит Пантелеймон Иннокентьевич Васильев диэн доҕордоох этим. Дьэ мин кинини үнтү хаайан, «Ньурба театрыгар баран үлэлиэххэ, эн режиссердаа мин — артистыам» диэн күнүс да олорпот, түүн да утуппат буоллум. Кэлин иккиэн оччотооҕу искусство управлениетын начальнигар C. С. Сюльскайга тиийэн биһигини Ньурбаҕа ыыт диэн буолла. С. С. Сюльскай кырдьык- хордьук бирикээс таһааран кэбистэ. Итинэн Ньурбалыырбыт быһаарылынна. Даркылаах биэрэгэр киирэн пароходу кэтэһэн үс-хас хоннубут. Пантелеймон Иннокентьевич икки оҕолоох, кэргэннээх, кырдьаҕыыс- кырдьаҕас, бэйэтин кыаммат сүүнэ улахан, сүдү ийэлээх. Оччотооҕу саха киһитин, ыалын быһыытынан ол-бу былыргы мас дьааһыктара, сундууктара элбэхтэрэ сүрдээх. Мин буоллаҕына 25 саастаах, күөгэйэр күммэр сылдьар, оту-маһы тардыалаан көрөр холостуой уолбун.
Пароходка киирэргэ- тахсарга таһаҕаһы наар мин таһабын. Эмээхсиммит трапка кыайан киирэр кыаҕа суох. Ону мин оҕо курдук көтөҕөн, киллэрэбин -таһаарабын. Ол курдук, «Социалистическая Якутия» борохуотунан айаннаан, 17-с хонукпутугар Ньурба буорун булбуппут.
Ол кэмҥэ Ньурбаҕа дьиэ-уот өттүнэн, уопсай дьиэ чааһынан улахан кытаанах этэ. Мин бэрт элбэх ыалга көһө сылдьан олорбутум. Кэлин, Якутскайга төннөн кэлбиппит кэннэ, Христофор Максимов биһиккини табаарыстарбыт дэлэҕэ да 14 ыалга олоро сылдьыбыт дьон диэн күлэ-оонньуу кэпсэтиэхтэрэ дуо!? Көр, оннук кытаанах күннэр-дьыллар этилэр.
П. И. Васильев Ньурба театрыгар А. И. Софронов «Тапталын», C. Омоллоон «Сайсарытын», A. Н. Островскай «Биир да харчыта суох этэ, эмискэ — алтан харчы» диэн пьесатын, H. М. Заболоцкай «Саҥардыыҥыттанын», С. П. Ефремов «Иэһин» уо.д.а. пьесалары туруортаабыта. Бу улахан пьесалар сүрдээх ситиһиилээхтик бараллара. П. И. Васильев саҥа киирбит эдэр дьону да, опыттаах артистары да оруолга тардыһан, ымсыыран, баҕаран туран үлэлииргэ уһуйара, үлүһүйүүнү, имэҥириини биэрэр, артист дьоҕурун үрдэтэр- көтөҕөр ураты дьоҕурдааҕа. Кини, таарыччы эттэххэ, биһиги норуоппут театральнай искусствотын төрүттэспит, биһигини туох баарбытын барыбытын артист оҥортообут, театр диэн тугун- ханныгын төрөөбүт норуотугар биллэрбит-өйдөппүт дьоннортон биир бөдөҥнөрө этә. Оннооҕор С. А. Зверев курдук кырдьаҕас, үөрэҕэ суох киһи кинини истэн, өйдөөн, ылынан «Сайсарыга» Сатараал уобараһын хайдахтаах курдук үчугэйдик оонньообутай?! Tеатрга үлэлээбит уһун сылларбар элбэх сатарааллары кытта оонньоотум да, Зверевтэн чорбойор Сатараал, арааһа, аҕыйах буоллаҕа буолуо дии саныыбын. Сергей Афанасьевич бу уобараска олус барар этэ.
Ньурбаҕа тиийдэҕим сыл мин С. Звереви аан бастаан көрбүтүм, ырыатын истибитим. Олус диэн сөхпүтүм — махтайбытым. Кини курдук айылҕаттан анаан бэриллибит кэрэ, дьэҥкэ, чуор куоластааҕы истэрбит дуу, истибэппит дуу, аны.
Кэргэнэ суох киһи буоламмын, мин кинини кытта биир ый ыалга дьукаах олоро сылдьыбытым. Онно хара сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хапсыгыр ат дьааһыгыттан саһаран хаалбыт, үөһэ-аллара түспүт туох эрэ бэлиэлэрдээх кумааҕыны ылан, өрө-таҥнары тута-тута кини: «Ол сыллаахха, ол саҕана суруйбут молоодьуйаларым», — дии-дии кэпсиирэ уонна хайдаҕый диэн ыйыта- ыйыта, күнү быһа ыллаан куйаарар буолара.
Ити 1943-45 сылларга X. Максимов, Т. Устинова, И. Попов, М. Григорьева, М. Васильева курдук көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыт, дьиҥнээх дьоҕурдаах, талааннаах артистар үүнэн тахсыбыттара. Мин саныахпар, Х. Максимовы мелодист оҥорбут, музыкаҕа үөрэппит киһи суос-соҕотох баянист И. И. Филиппов буолуохтаах.
Т. Устинова аата-сураҕа бүтүн Бүлүү эбә хотун эҥэригэр киэҥник тарҕаммыта. Нэһилиэктэргэ, оройуоннарга сырыттахха ыалларТ. Устинова уулуссанан иһэрин түннүктэринэн үтүрүһэн көрө-көрөлөр: «Көр эрэ, Сайсары ол иһэр, ити барда»,- диэн кэпсэтэр буолаллара. Дьон маннык сыһыана артистканы дэлэлээх таптааһынтан тахсара эбитэ буолуо дуо?!
Оччолорго айанныырга (гастроллуурга) сүрдээх ыарахан этэ. Кыһыҥҥы сарсыарда халлаан илин өттө саҥардыы суһуктуйуута оҕуһунан, атынан хоммут сирбититтэн айаҥҥа турунарбыт. Бургунас ынах муоһа булгу барар бытарҕан тымныытыгар мөлтөх таҥастаах — саптаах дьон, үлүйүмээри, наар сатыы сүүрэн накырыһан, киэһэ оонньуохтаах сирбитигэр тиийэрбит. Онно хайы-үйэ көрөөччүлэр мустан күүтэн олорор буолаллара. Тиийэн кэлээт, аһаабакка — сиэбэккэ, муннуктара муус кырыа буолбут кулууптар тымныы муосталарыгар бараан соннорбутун тиэрэ быраҕан туран гримнэнээт, оонньуу тахсар түбэлтэлэрбит үгүс буолара. Ону ол диэбэккэ, ыарахаттары аахсыбакка, аҥардас таптыыр искусство күүһүгэр бэринэн үөрэ-көтө үлэлиирбит. Мин ити сылларга бэрт элбэх оруолларга оонньообутум, пьесаларга оонньуурум таһынан концертарга араас кэпсээннэри эмиэ ааҕарым.
Билигин сааһыран олорон, дьоҕурдаах, талааннаах эдэр дьоннор таптыыр театрбыт сценатыгар оонньуу сылдьалларын көрдөхпүнэ, онтон үөрэн санаам көннөҕүнэ, эриирдээх- мускуурдаах, сороҕор санаа көтөҕүллүүлээх, дууһа дуоһуйуулаах, түгэҕэ-төрдө биллибэт тардыылыктаах, умсугутар алыптаах кэрэттэн кэрэ артист уустук идэтин, үлэтин туһунан кэпсиэхпин баҕаран кэлэбин. Холобур, субу оччугуй лоскуй курдуктары…
А.Ефремов
Саха АССР народнай артиһа, пенсионер.
Кыым, 18.12.1981 с.